2018 yılında Washington merkezli, kar amacı gütmeyen Orb Media, Minnesota Üniversitesi’nden bir araştırmacıyla birlikte beş kıtadan toplanan 159 musluk suyu örneğini laboratuvara gönderdi. Sonuç, örneklerin yüzde 80’inden fazlasında plastik lif bulunduğuydu; ABD’de bu oran yüzde 94’e çıkıyordu. Aynı ekip daha önce de 11 markaya ait 259 şişelenmiş su örneğinde benzer bir tablo raporlamıştı.
WHO neden temkinli?
Dünya Sağlık Örgütü’nün 2019 tarihli teknik raporu aynı anda iki şey söylüyor: içme suyunda mikroplastik yaygın, ancak sağlık riskini hesaplayacak kanıt yetersiz. Raporun asıl çarpıcı kısmı bulguların kendisi değil, kalitesi. WHO’nun sipariş ettiği incelemeye göre çalışmaların çoğu yeterli kalite kontrolünden yoksun; spektroskopik doğrulama yapılmadan parçacık sayısı açıklanmış.
Yani “litrede kaç parçacık var” sorusunun kesin bir cevabı yok. Bir çalışmada litrede sıfır, bir başka çalışmada 10.000 çıkabiliyor. Bu fark bilimin beceriksizliğinden değil, parçacığın tanımındaki görüş ayrılığından: beş mikronla 500 mikron arasındaki her şey “mikroplastik” sayılabiliyor.
2024’te tablo değişti mi?
Kısmen. Columbia Üniversitesi’nden bir ekip 2024’ün başında üç marka şişelenmiş suyu yeni bir yöntemle inceledi: ortalama litrede yaklaşık 240.000 parçacık ve bunların yüzde 90’ı nanoplastik. Eski yöntemlerin görmeyi kaçırdığı boyut, asıl yükü oluşturuyor. Aynı yıl yayımlanan bir başka çalışma ise sert sularda kaynar suyun süzülmesiyle parçacıkların yaklaşık yüzde 90’ının giderilebildiğini, yumuşak sulara ise bu yöntemin pek yaramadığını gösterdi.
Düzenleyiciler ne yapıyor?
Avrupa Birliği 2023’te kozmetik ve deterjanlardaki mikro boncukları ve granülleri yasaklayan bir yönetmelik yayımladı (2023/2055). Kaliforniya ise içme suyunda mikroplastik ölçümü için standart geliştirme çalışması yürütüyor. Yani çözüm yalnızca bireyin fincan değiştirmesi değil; üretim noktasında kısıtlama demek.
Yine de yasanın kapsamı dar: yönetmelik kasıtlı eklenen mikroplastiği hedef alıyor, sentetik giysilerden yıkamada kopan mikrolifler kapsam dışı. Tekstil, temizlik ürünleri ve ambalaj bu sınırın dışında kaldığı için sorunun büyük kısmı hâlâ açık.
Peki ne yapmalı?
Üç düzeyde düşünmek gerekiyor. Bireysel düzeyde şişelenmiş suyu musluk suyuyla değiştirmek ve kaynatıp süzmek ölçülebilir bir fark yaratıyor, ama sorunun tamamını çözmüyor. Belediye ölçeğinde arıtma zaten çoğu parçacığı tutuyor; asıl açık laboratuvar standartlarında. Küresel ölçekte ise çözüm plastik üretimini kısmakta: mikroplastik, bir su sorunundan çok bir malzeme sorunu.
Musluk suyunuzdan korkmayın; karşılaştırılamayan ölçümden korkun. WHO’nun raporunun aslında söylediği şey panik değil, tutarlı veri.